COP31, Akdeniz’deki Deniz Koruma Çalışmalarından Ne Öğrenebilir?

Küresel biyolojik çeşitlilik ve iklim hedefleri birbirinden farklı olmakla birlikte birbiriyle bağlantılıdır. İklim delegeleri, BM İklim Değişikliği Konferansı (COP31) için Türkiye’nin Antalya kentinde bir araya gelirken, karbon emisyonlarının nasıl azaltılacağını tartışıyorlar; ancak deniz yaşamının bir çözüm olarak değil, bir mağdur olarak rolünü ele almaları pek olası görünmüyor. 

Mağdurun rolü gayet net bir şekilde ortaya konmuştur: Deniz yaşamı, karbon kirliliğimizin bir sonucu olan okyanusların ısınması ve asitlenmesi nedeniyle zarar görmektedir. Araştırmalar, okyanus sıcaklıklarının yükselmesinin tropikal ve subtropikal denizlerdeki üretkenliği azalttığını ve türleri, fizyolojilerinin tolere edebileceği sıcaklıklara ulaşabilmek için daha yüksek enlemlere göç etmeye zorladığını göstermektedir. Mercanlar, süngerler, kabuklu deniz ürünleri ve diğer deniz organizmaları, deniz sıcak dalgaları sırasında ölmektedir. Bu ve diğer stres faktörleri ise, özellikle balıkçılık ve turizm sektörlerinde, geçim kaynakları sağlıklı bir okyanusa bağlı olan insanları etkilemektedir. Sudaki balık sayısı ne kadar azalırsa, kıyı toplulukları için ekonomik faydalar da o kadar azalır.

Ancak iklim uzmanları tarafından yeterince değer verilmeyen bir araç var: deniz yaşamının gelişebilmesi için balıkçılık ve diğer zararlı faaliyetlerin yasaklandığı deniz koruma alanları (MPA’lar). MPA’lar hem deniz yaşamına hem de insanlara fayda sağlıyor ve küresel ısınmanın etkilerini hafifletebiliyor. COP31 delegeleri, COP31’e çok uzak olmayan bir Türk deniz koruma alanından ders alabilirler.

Akdeniz, dünyadaki en yoğun şekilde aşırı avlanmaya maruz kalan denizlerden biridir. Üstelik hızla ısınmakta ve bunun sonucunda balık biyokütlesinde bir azalma yaşanmaktadır. Sanki bu yetmezmiş gibi, dip trolü Akdeniz ülkelerinin kıta sahanlıklarını tahrip etmeye devam ediyor; bu da ekosistemleri bozuyor ve deniz tabanını ve içindeki karbonu bozarak muazzam miktarda karbondioksit salınmasına neden oluyor.

Buna ek olarak, Akdeniz şu anda yüzlerce yabancı deniz türüne ev sahipliği yapmaktadır; bunların çoğu – aslan balığı, tavşan balığı ve kirpi balığı gibi – Süveyş Kanalı üzerinden Kızıldeniz’den gelmiştir. Bu türler Doğu Akdeniz’de büyük tahribata yol açmış, yerli türleri yerlerinden etmiş, doğal yosun ormanlarını çorak arazilere dönüştürmüş ve yerel balıkçılığı aksatmıştır; bu balıkçılıkta artık çoğunlukla ticari değeri düşük türler avlanmaktadır. Aşırı avlanma, küresel ısınma ve istilacı türlerin bir araya gelmesi, kıyı bölgelerindeki geçim kaynaklarını destekleyen Akdeniz’in yerli deniz yaşamını zayıflatan üçlü bir darbe oluşturmaktadır.

2008 yılında, bir araştırma , Gökova Körfezi’nin Akdeniz’deki kıyı balıklarının biyokütlesinin en düşük olduğu yer olduğunu ortaya koydu. 2009 yılında Gökova Körfezi’ndeki balıkçılık sektörü tamamen çöküşle karşı karşıya kalarak ticari balık türlerini ve yerel gelirleri ortadan kaldırdığında, Goldman Çevre Ödülü sahibi Zafer Kızılkaya’nın liderliğindeki Akdeniz Koruma Vakfı (MCF), yerel balıkçılar, bilim insanları ve devlet kurumlarıyla işbirliği yaparak Türkiye’nin ilk avlanma yasağı uygulanan deniz koruma alanları ağınıkurmak üzere işbirliği yaptı. Gökova Körfezi’ndeki deniz koruma alanları, dip trolü balıkçılığının yasaklandığı daha geniş bir bölgeyle çevrili beş avlanma yasağı alanından oluşmaktadır.

Deniz Koruma Alanlarının (MPA) amacı, deniz yaşamını yeniden canlandırmak ve yerel balıkçılığı yeniden ayağa kaldırmaya çalışmaktı. Deniz Koruma Alanlarında biyolojik iyileşme hızlı bir şekilde gerçekleşti. Beş yıl içinde, balık biyokütlesi ve habitat kalitesi, üreme dönemindeki kum bankası köpekbalıkları ve nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan Akdeniz keşiş fokları da dahil olmak üzere, en üst düzey avcıların geri dönmesine yetecek kadar iyileşti.

Ancak deniz koruma alanları bundan daha fazlasını başardı. Öncelikle, yerel balıkçılık sektöründe iklim direncini artırdılar. Bir araştırma , deniz suyu sıcaklıklarının artmasının Akdeniz genelinde balık biyokütlesinin azalmasıyla ilişkili olmasına rağmen, avlanma yasağı uygulanan MPA’larda tüm sıcaklık aralığı boyunca daha yüksek balık biyokütlesinin korunduğunu ortaya koydu. MPA’lardaki daha büyük balık biyokütlesi, balıkların diğer bölgelere yayılmasını artırdığından, Gökova Körfezi MPA’ları okyanus ısınmasının balıkçılık üzerindeki etkilerini hafifletiyor. Gökova Körfezi’ndeki avlanma yasağı bölgelerindeki balık biyokütlesi önemli ölçüde artmış ve bu da sadece dört yıl içinde yerel küçük ölçekli balıkçıların gelirinde %300’lük bir artışa yol açmıştır.  

İkincisi, koruma önlemleri Kız Denizi’nden gelen istilacı türlerin etkisini hafifletmiştir. Grouper balıkları gibi yerel avcı türler, avlanma yasağı uygulanan bölgelerde nüfuslarını yeniden kazanırken, istilacı türlerin sayısını azaltmış ve bu türler de av haline gelmiştir. Nitekim, Gökova Körfezi’ndeki Deniz Koruma Alanları’ndaki istilacı balıkların sayısı, şu anda Türkiye kıyılarındaki korumasız bölgelerdekinden daha düşüktür.

Üçüncüsü, koruma önlemleri küresel ısınmanın azaltılmasına yardımcı olur. Daha geniş kapsamlı Deniz Koruma Alanı’nda dip trolü avcılığının yasaklanması, deniz tabanında gömülü karbonun daha fazla bozulmasını önlediği için karbondioksit emisyonlarını azaltır. Bölgedeki önceki dip trolü avcılığı faaliyetleri başka bir yere kaydırılmadığı sürece, önemli miktarda karbon emisyonu önlenmiş olacaktır. Ayrıca, tahrip edici dip trolü avcılığının ortadan kalkması, bölgedeki küçük ölçekli balıkçıların av miktarını artırmaya yardımcı olur.

Gökova Körfezi’ndekiler gibi tam koruma altında olan ve topluluk tarafından yönetilen deniz koruma alanları, kıyı bölgelerindeki geçim kaynaklarının dayandığı doğal sermayeyi korurken, küresel ısınmanın etkilerini hafifletmeye ve iklim direncini artırmaya da yardımcı olmaktadır. Bu faydalar, yerel halk için istihdam ve daha yüksek gelir anlamına gelmektedir.

Okyanusların korunması, iklim konulu COP toplantılarında ele alınması gereken temel bir konu olmalı ve delegeler şunları yapmalıdır:

• Yerel düzeyde yönetilen koruma alanlarına daha fazla kaynak ayrılması için baskı yapılmalıdır:Uluslararası iklim ve doğa koruma kaynakları, su üzerinde anında sonuçlar üreten, topluluk temelli deniz koruma alanlarının yönetimi ve denetimine aktarılmalıdır.
• Gerçek Korumaya Öncelik Verin: Ulusal politikalar, insanlara, deniz yaşamına ve iklime en büyük faydayı sağlayan, tam koruma altında olan ve avlanmanın yasak olduğu deniz koruma alanlarına öncelik vermelidir.
• Dip Trolü Uygulamasını Hesap Verebilir Hale Getirin: Ülkeler, dip trol avcılığının deniz tabanındaki tortu karbonunu bozmasından kaynaklanan karbondioksit emisyonlarını hesaba katmalı ve emisyonları önlemeyi hedeflemeli, ayrıca karbon kredileri yoluyla koruma önlemlerini finanse etmelidir.