Τι μπορεί να μάθει η COP31 από την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος της Μεσογείου

Οι παγκόσμιοι στόχοι για τη βιοποικιλότητα και το κλίμα είναι διακριτοί, αλλά αλληλένδετοι. Καθώς οι εκπρόσωποι για το κλίμα συγκεντρώνονται στην Αττάλεια της Τουρκίας για τη Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (COP31), συζητούν πώς να μειώσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, αλλά είναι απίθανο να εξετάσουν τον ρόλο της θαλάσσιας ζωής ως λύση, και όχι ως θύμα. 

Ο ρόλος του «θύματος» έχει πλέον καθιερωθεί: η θαλάσσια ζωή υποφέρει λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας και της οξίνισης των ωκεανών, συνέπεια της ρύπανσης από άνθρακα που προκαλούμε. Μελέτες δείχνουν ότι οι υψηλότερες θερμοκρασίες των ωκεανών μειώνουν την παραγωγικότητα στις τροπικές και υποτροπικές θάλασσες και αναγκάζουν τα είδη να μεταναστεύουν σε υψηλότερα γεωγραφικά πλάτη, ώστε να συναντήσουν θερμοκρασίες που μπορεί να αντέξει η φυσιολογία τους. Τα κοράλλια, τα σπόγγια, τα οστρακοειδή και άλλοι θαλάσσιοι οργανισμοί πεθαίνουν κατά τη διάρκεια των θαλάσσιων καυσώνων. Αυτοί και άλλοι παράγοντες πίεσης επηρεάζουν με τη σειρά τους τους ανθρώπους των οποίων η διαβίωση εξαρτάται από έναν υγιή ωκεανό, ειδικά στους τομείς της αλιείας και του τουρισμού. Όσο λιγότερα ψάρια υπάρχουν στο νερό, τόσο λιγότερα είναι τα οικονομικά οφέλη για τις παράκτιες κοινότητες.

Υπάρχει όμως ένα μέσο που έχει υποτιμηθεί από τους ειδικούς σε θέματα κλίματος: οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (MPA), όπου απαγορεύεται η αλιεία και άλλες επιβλαβείς δραστηριότητες, ώστε η θαλάσσια ζωή να μπορεί να αναπτυχθεί. Οι MPA ωφελούν τόσο τη θαλάσσια ζωή όσο και τους ανθρώπους και μπορούν να μετριάσουν τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Οι εκπρόσωποι της COP31 θα μπορούσαν να αντλήσουν διδάγματα από μια τουρκική MPA, που βρίσκεται κοντά στον τόπο διεξαγωγής της COP31.

Η Μεσόγειος είναι μία από τις θάλασσες του πλανήτη που υφίστανται την πιο έντονη υπεραλίευση. Επιπλέον, θερμαίνεται με ταχείς ρυθμούς, με αποτέλεσμα τη μείωση της βιομάζας των ψαριών. Και σαν να μην έφτανε αυτό, η αλιεία με βυθοσύρτες συνεχίζει να καταστρέφει τις ηπειρωτικές υφαλοκρηπίδες των μεσογειακών χωρών, υποβαθμίζοντας τα οικοσυστήματα και απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα, καθώς διαταράσσει τον θαλάσσιο πυθμένα και τον άνθρακα που περιέχει.

Επιπλέον, η Μεσόγειος φιλοξενεί πλέον εκατοντάδες ξένα θαλάσσια είδη, πολλά από τα οποία – όπως το ψάρι-λιοντάρι, το ψάρι-κουνέλι και το ψάρι-φούσκα – προήλθαν από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Τα είδη αυτά έχουν προκαλέσει καταστροφή στην ανατολική Μεσόγειο, εκτοπίζοντας τα τοπικά είδη, μετατρέποντας τα αυτόχθονα δάση φυκιών σε έρημες εκτάσεις και διαταράσσοντας την τοπική αλιεία, η οποία πλέον αλιεύει κυρίως είδη με μικρή εμπορική αξία. Ο συνδυασμός της υπεραλίευσης, της υπερθέρμανσης του πλανήτη και των εισβλητικών ειδών αποτελεί ένα τριπλό πλήγμα που υπονομεύει την αυτόχθονη θαλάσσια ζωή της Μεσογείου, η οποία αποτελεί τη βάση διαβίωσης των παράκτιων κοινοτήτων.

Το 2008, μια μελέτη διαπίστωσε ότι ο Κόλπος της Γκόκοβα είχε τη χαμηλότερη βιομάζα παράκτιων ψαριών στη Μεσόγειο. Όταν η αλιεία στον Κόλπο της Γκόκοβα αντιμετώπισε πλήρη κατάρρευση το 2009, εξαλείφοντας τα εμπορικά είδη και τα τοπικά εισοδήματα, το Ίδρυμα για τη Διατήρηση της Μεσογείου (MCF) – με επικεφαλής τον νικητή του Περιβαλλοντικού Βραβείου Goldman, Ζαφέρ Κιζιλκάγια – συνεργάστηκε με τοπικούς αλιείς, επιστήμονες και κυβερνητικούς φορείς για να δημιουργήσει το πρώτο δίκτυο θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (MPA) απαγόρευσης αλιείας. Οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές στον Κόλπο της Γκόκοβα αποτελούνται από πέντε περιοχές απαγόρευσης αλιείας που περιβάλλονται από μια ευρύτερη ζώνη όπου απαγορεύεται η αλιεία με βυθοτραύλα.

Στόχος των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (MPA) ήταν η αποκατάσταση της θαλάσσιας ζωής και η προσπάθεια αναζωογόνησης της τοπικής αλιείας. Η βιολογική ανάκαμψη των MPA ήταν ταχεία. Μέσα σε πέντε χρόνια, η βιομάζα των ψαριών και η ποιότητα του οικοτόπου ανακάμψαν σε βαθμό που επέτρεψε την επιστροφή κορυφαίων αρπακτικών, μεταξύ των οποίων οι καρχαρίες της αμμουδιάς που αναπαράγονται και η απειλούμενη με εξαφάνιση μεσογειακή φώκια.

Όμως, οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (MPA) έκαναν κάτι περισσότερο από αυτό. Πρώτον, ενίσχυσαν την ανθεκτικότητα των τοπικών αλιευτικών δραστηριοτήτων στις κλιματικές αλλαγές. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι, παρόλο που η αύξηση της θερμοκρασίας του θαλασσινού νερού συνδέεται με μείωση της βιομάζας των ψαριών σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (MPA) όπου απαγορεύεται η αλιεία διατηρούν υψηλότερη βιομάζα ψαριών σε όλο το φάσμα θερμοκρασιών. Επειδή η μεγαλύτερη βιομάζα ψαριών στις MPA οδηγεί σε μεγαλύτερη διαρροή ψαριών, οι MPA του Κόλπου Γκόκοβα μετριάζουν τις επιπτώσεις της θέρμανσης των ωκεανών στην αλιεία. Η βιομάζα των ψαριών εντός των ζωνών απαγόρευσης αλιείας στον Κόλπο της Γκόκοβα αυξήθηκε σημαντικά, οδηγώντας σε αύξηση 300% στα έσοδα των τοπικών μικροαλιέων σε μόλις τέσσερα χρόνια.  

Δεύτερον, η προστασία μείωσε τον αντίκτυπο των εισβλητικών ειδών από την Ερυθρά Θάλασσα. Καθώς τα τοπικά αρπακτικά, όπως οι ροφές, ανέκαμψαν στις ζώνες απαγόρευσης αλιείας, μείωσαν τον πληθυσμό των εισβλητικών ειδών, τα οποία στη συνέχεια έγιναν θήραμα. Πράγματι, ο πληθυσμός των εισβλητικών ψαριών στις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές του Κόλπου Γκόκοβα είναι πλέον χαμηλότερος από ό,τι στις μη προστατευόμενες περιοχές της τουρκικής ακτής.

Τρίτον, η προστασία συμβάλλει στον περιορισμό της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Η απαγόρευση της αλιείας με βυθοτράτες στη μεγαλύτερη θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή (MPA) μειώνει τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, καθώς αποτρέπει την περαιτέρω διαταραχή του άνθρακα που είναι θαμμένος στον βυθό. Εφόσον η προηγούμενη αλιευτική δραστηριότητα με βυθοτράτες στην περιοχή δεν μεταφερθεί αλλού, θα αποφευχθούν σημαντικές εκπομπές άνθρακα. Επιπλέον, η απουσία της καταστροφικής αλιείας με βυθοτράτες συμβάλλει στη βελτίωση των αλιευμάτων για τους μικροαλιείς της περιοχής.

Οι πλήρως προστατευόμενες, κοινοτικά διαχειριζόμενες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (MPA), όπως αυτές στον Κόλπο της Γκόκοβα, διαφυλάσσουν το φυσικό κεφάλαιο από το οποίο εξαρτώνται τα μέσα διαβίωσης των κατοίκων των παράκτιων περιοχών, συμβάλλοντας παράλληλα στον μετριασμό των επιπτώσεων της υπερθέρμανσης του πλανήτη και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας στο κλίμα. Αυτά τα οφέλη μεταφράζονται σε θέσεις εργασίας και υψηλότερα εισοδήματα για τους ντόπιους.

Η προστασία των ωκεανών θα πρέπει να αποτελεί βασικό θέμα συζήτησης στις διασκέψεις των μερών (COP) για το κλίμα, και οι εκπρόσωποι θα πρέπει:

• Πίεση για αύξηση της χρηματοδότησης προς τις προστατευόμενες περιοχές που διαχειρίζονται τοπικά:Τα διεθνή κεφάλαια για το κλίμα και τη διατήρηση της φύσης πρέπει να διοχετεύονται στη διαχείριση και την επιβολή των κανόνων των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (MPA) σε επίπεδο τοπικής κοινότητας, όπου αποφέρουν άμεσα αποτελέσματα στη θάλασσα.
• Προτεραιότητα στην πραγματική προστασία: Οι εθνικές πολιτικές πρέπει να δίνουν προτεραιότητα σε πλήρως προστατευόμενες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές (MPA) όπου απαγορεύεται η αλιεία, οι οποίες προσφέρουν τα μέγιστα οφέλη για τους ανθρώπους, τη θαλάσσια ζωή και το κλίμα.
• Να λογοδοτήσουν οι υπεύθυνοι για την αλιεία με βυθοσύρτες: Τα κράτη πρέπει να συνυπολογίζουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που προκύπτουν από την ανατάραξη του άνθρακα των ιζημάτων του θαλάσσιου πυθμένα λόγω της αλιείας με βυθοτραύλα, και να επιδιώκουν την αποφυγή των εκπομπών καθώς και τη χρηματοδότηση μέτρων διατήρησης μέσω πιστώσεων άνθρακα.